ISPS Kod Nedir?
ISPS Kod, uluslararası seferli ticari gemilerin ve liman tesislerinin güvenlik düzeyini standartlaştırarak terörist saldırıları, sabotajları ve diğer güvenlik tehditlerini önceden tespit edip önlemek amacıyla geliştirilen IMO mevzuatıdır.
ISPS, SOLAS Sözleşmesi’nin Bölüm XI-2 altında düzenlenir ve 2 Bölümden oluşur:
Bölüm A: Zorunlu hükümler. Tüm taraf devletlerin uyması gereken minimum standartlar.
Bölüm B: Tavsiye niteliğinde rehberlik. Bölüm A’yı nasıl uygulayacağına dair detaylı yol haritası.
Tarihsel Arka Plan: Neden 2001 Sonrası?
ISPS Kod 1 Temmuz 2004’te yürürlüğe girdi. Yani 11 Eylül’den 2 yıl 9 ay sonra. Bu süre içinde IMO; üye devletler, P&I kulüpleri, klas kuruluşları, terör uzmanlarıyla yoğun çalışma yaparak çerçeveyi oluşturdu.
ISPS’in arkasındaki sorular:
Bir ticari gemi terörist saldırının silahı olabilir mi? (Cevap: Evet — yüksek hızlı tanker bir limana çakılabilir.)
Limanlar, yük altında saklanan kimyasal/biyolojik silahları tespit edebilecek midir?
Gemiye sızan kaçak yolcu (stowaway) güvenlik tehdidi olabilir mi?
Mürettebat içine sızan yabancı bir kişi nasıl tespit edilir?
ISPS bu soruların hepsine pratik cevaplar üretmek için tasarlandı.
ISPS’in 3 Ana Aktörü: SSO, CSO, PFSO
ISPS Kod ekosisteminin omurgasını üç farklı görev tanımı oluşturur. Her birinin yetki ve sorumluluk alanı farklıdır.
SSO – Ship Security Officer (Gemi Güvenlik Zabiti)
Geminin güvenlik mimarisinin günlük yöneticisidir. Genellikle Master tarafından atanır ve doğrudan Master’a rapor verir. Ana sorumlulukları:
SSP (Ship Security Plan) belgesinin gemide doğru uygulanmasını sağlamak.
Gemideki güvenlik tatbikatlarını organize etmek (en az 3 ayda bir).
Mürettebatın güvenlik eğitimlerinin güncelliğini takip etmek.
Şüpheli durumlarda CSO’ya raporlama yapmak.
Liman tesisleriyle güvenlik koordinasyonu sağlamak.
Güvenlik kayıtlarını tutmak (ziyaretçi defteri, devriye raporları, mühür kayıtları).
SSO atamasının ön koşulu: STCW Bölüm A-VI/5 Gemi Güvenlik Zabiti Eğitim Programı’nı tamamlamış ve sertifikalı olmak. Turgut Reis Denizcilik Eğitim Kurumu bu programı Bakanlık onaylı olarak sunmaktadır.
CSO – Company Security Officer (Şirket Güvenlik Sorumlusu)
Filo seviyesinde güvenlik mimarisinin yöneticisidir. Karadaki şirket merkezinde çalışır; tüm filodaki SSO’ların üst sorumlusudur. Ana görevleri:
Şirket bünyesindeki tüm gemiler için SSP (Ship Security Plan) geliştirmek ve güncellemek.
Gemilerin SSAS (Ship Security Alert System) alarm sinyallerini almak ve sahil yetkilileriyle koordinasyonu yönetmek.
Filodaki tüm SSO’lar için yıllık eğitim ve denetim programı düzenlemek.
Filo güvenlik politikasını bayrak devleti ile koordineli yürütmek.
Klas kuruluşları ve liman devleti denetimleri (PSC) sırasında ISPS dosyalarını savunmak.
Filo seviyesinde Ship Security Assessment (SSA) yaptırmak ve revize etmek.
CSO genellikle şirketin Operasyon veya HSEQ (Health, Safety, Environment, Quality) bölümünde çalışır. Pek çok şirkette CSO aynı zamanda DPA (Designated Person Ashore) rolünü de üstlenir.
PFSO – Port Facility Security Officer (Liman Tesisi Güvenlik Sorumlusu)
Liman tarafındaki güvenlik sorumlusudur. ISPS uyumlu her liman tesisinde bir PFSO atanır. Görevleri:
Limanın güvenlik planını (PFSP) hazırlamak ve uygulamak.
Liman tesisine giriş-çıkışı kontrol etmek.
Gemi-liman güvenlik arayüzünü yönetmek.
Tehdit seviyesindeki değişiklikleri SSO’lar ile paylaşmak.
Güvenlik Seviyeleri: 1, 2, 3
ISPS Kod, 3 farklı güvenlik seviyesi tanımlar. Her seviye, alınması gereken önlemler açısından kademeli sıkılığa sahiptir.
Seviye 1: Normal
Standart güvenlik önlemleri uygulanır.
Düzenli devriye, ziyaretçi kontrolü, yük dokümanı doğrulaması yapılır.
Gemi-liman arayüzünde standart prosedürler işler.
Mürettebat günlük güvenlik bilinci ile çalışır.
Seviye 2: Yükseltilmiş Tehdit
Spesifik bir bölgede istihbarat tehdidi mevcut.
Ek devriye sıklığı, daha sıkı ziyaretçi kontrolü.
Gemi etrafında ek aydınlatma ve gözetim.
Sızma noktalarında ek mürettebat.
Liman çıkışında ek belge kontrolü.
Seviye 3: İmminent / Yakın Tehdit
Spesifik bir saldırı veya olay imkanı çok yüksek.
Gemi yetkili otoritelere doğrudan bağlanır.
Tüm yük operasyonu durdurulabilir.
Mürettebat tahliye edilebilir.
Bayrak devleti, liman devleti ve şirket koordineli karar verir.
Güvenlik seviyesi bayrak devleti tarafından belirlenir; gemi seviye değişikliğinde SSP’nin ilgili bölümünü uygulamaya alır.
SSP – Gemi Güvenlik Planı
Ship Security Plan (SSP), geminin güvenlik mimarisinin yazılı belgesidir. Her gemi için spesifik olarak hazırlanır ve bayrak devleti tarafından onaylanır. SSP içeriği:
Geminin risk değerlendirmesi (SSA – Ship Security Assessment).
Restricted area (sınırlı erişim alanları): köprüüstü, makine dairesi, telsiz odası.
Mürettebat erişim kuralları: ID kart sistemi, vardiya bazlı yetkilendirme.
Ziyaretçi prosedürleri: Kayıt, refakat, çıkış kontrolü.
Yük operasyonları sırasında güvenlik: Mühür kontrolü, kapı denetimi.
3 güvenlik seviyesi için ayrı ayrı yapılması gereken aksiyonlar.
SSAS (Ship Security Alert System) kullanım talimatları.
Acil durum iletişim hattları.
SSP gizli bir belgedir ve sadece SSO, Master ve yetkili görevliler tarafından okunabilir.
SSAS – Sessiz Alarm Sistemi
Ship Security Alert System (SSAS), ISPS Kod kapsamında her uluslararası seferli geminin bulundurmak zorunda olduğu gizli alarm sistemidir. Özellikleri:
Köprüüstü ve diğer gizli noktalarda panik düğmeleri vardır.
Aktive edildiğinde gemide ses, ışık, alarm çıkarmaz (bu yüzden “sessiz”).
Sinyal doğrudan bayrak devleti yetkili merciine ve CSO’ya ulaşır.
GPS koordinatı, gemi kimliği, zaman damgası iletilir.
Yıllık testle çalışırlığı doğrulanır.
SSAS; korsanlık, terörist saldırı, mürettebat isyanı gibi durumlarda kullanılır.
ISSC – Uluslararası Güvenlik Sertifikası
International Ship Security Certificate (ISSC), geminin ISPS Kod uyumluluğunun resmi kanıtı olan belgedir.
Özellikleri:
Bayrak devleti veya yetkili klas kuruluşu tarafından düzenlenir.
5 yıl geçerlidir.
Yıllık ara denetimler (intermediate verification) yapılır.
PSC denetimlerinde ilk istenen belgelerden biridir.
Sertifikası olmayan gemi limana giriş yapamaz.
DoS – Declaration of Security
Declaration of Security (DoS), gemi-liman arayüzünde özel güvenlik durumlarında imzalanan formdur. Şu durumlarda istenir:
Gemi ve liman farklı güvenlik seviyelerinde çalıştığında.
Spesifik tehdit varlığında.
ISPS uyumlu olmayan bir liman tesisine yanaşıldığında (özel durumlar için).
Bayrak devletinin talebi üzerine.
DoS imzalanması sonrası gemi ve liman arasındaki güvenlik sorumluluk sınırları net olarak tanımlanır.
Belirlenmiş Güvenlik Görevi Olan Personel (DSD)
ISPS uyumlu gemilerde sadece SSO yeterli değildir; belirli güvenlik görevleri olan mürettebat da kalifiye olmalıdır. Bu personel için:
STCW Bölüm A-VI/6-2 sertifikası zorunludur.
1 günlük eğitim sonrasında verilir.
Devriye yapan, ziyaretçi kontrol eden, mühür izleyen herkes bu sertifikaya sahip olmalı.
Gemi Güvenlik Görevleri Eğitim Programı ile alınır.
Mürettebat Genel Farkındalık (DSF)
Belirlenmiş güvenlik görevi olmayan tüm mürettebat için de minimum farkındalık zorunludur. Bu, 5 Temel STCW’nin son modülü olan Tehlikeli Durumlarda Güvenlik Farkındalığı (STCW A-VI/6-1) kapsamında verilir.
Günlük Operasyonda ISPS Pratiği
Bir gemiadamının ISPS gözlüğüyle bakınca günlük operasyon nasıl görünür?
Liman Yaklaşımı
Master, yanaşılacak limanın güvenlik seviyesini önceden öğrenir.
Eğer gemi seviye 1’de, liman seviye 2’de ise — DoS imzalanır.
Mürettebat liman izninin koşullarını öğrenir.
Liman Yanaşması
Acceptable visitor list (kabul edilebilir ziyaretçi listesi) hazırlanır.
ID kart sistemi devreye girer.
Acente, kılavuz, kontrolör, müfettiş, charterer temsilcisi gibi ziyaretçiler kayıt altına alınır.
Devriye sıklaştırılır.
Yük gemisinde mühür kontrolü yapılır.
Yük Operasyonu Sırasında
Yük güvertesi sürekli izlenir.
Şüpheli paket veya kişi tespit edilirse SSO’ya bildirilir.
Lashing/securing belgeleri kontrol edilir.
Bunkering sırasında bunker barge mürettebatı kontrol edilir.
Liman Çıkışı
Tüm ziyaretçilerin gemiyi terk ettiği doğrulanır.
Mühür sayısı kontrol edilir.
Stowaway taraması yapılır (yük hücreleri, makine dairesi, restricted area).
Gemi giriş-çıkış kayıtları imzalanır.
DoS varsa kapatılır.
Yüksek Riskli Bölgeler ve İlave Önlemler
ISPS Kod temel bir çerçevedir; ancak yüksek riskli bölgelerde (HRA – High Risk Areas) ek önlemler uygulanır:
Aden Körfezi, Hint Okyanusu (Somali kıyıları): Korsanlık riski; BMP5 (Best Management Practices 5) uyumlu önlemler.
Gine Körfezi: Korsanlık + adam kaçırma riski.
Singapur Boğazı, Malacca Boğazı: Sızma ve hırsızlık riski.
Karadeniz (Rusya-Ukrayna savaşı sonrası): Mayın ve füze tehdidi.
Bu bölgelere giren gemiler silahlı güvenlik (PCASP – Privately Contracted Armed Security Personnel) alabilir; razor wire, kale gibi pasif önlemler kurar; vardiya sıklaştırılır.
PSC Denetimlerinde ISPS Bulguları
Liman devleti kontrolü (PSC) denetimlerinde ISPS dosyası mutlaka incelenir. En sık karşılaşılan bulgular:
ISSC sertifikasının süresinin geçmiş olması.
SSO sertifikasının güncel olmaması.
Güvenlik tatbikatlarının kayıt altına alınmaması (3 ayda bir zorunlu).
Mürettebatın ISPS güvenlik farkındalık eğitimi belgelerinin güncel olmaması.
SSAS test kayıtlarının olmaması.
Ziyaretçi defterinin doğru tutulmaması.
Restricted area kapılarının kilitsiz bulunması.
DoS gerekirken imzalanmaması.
Ciddi ISPS bulguları detention (gemiyi alıkoyma) sebebi olabilir.
ISPS ve Yat Sektörü
ISPS, 500 GT üzeri uluslararası seferli gemiler için zorunludur. Yat sektöründe:
500 GT üzeri ticari yatlar ISPS kapsamındadır.
Özel kullanılan yatlar genelde ISPS kapsamı dışındadır.
Charter operasyonu yapan büyük yatlarda SSO ataması zorunludur.
Marina operatörlerinde PFSO benzeri organizasyonlar olabilir.
Sonuç: Güvenlik Bir Disiplindir, Sadece Bir Sertifika Değil
ISPS Kod; modern denizciliğin sadece bir mevzuat boyutu değildir — aynı zamanda bir güvenlik kültürünün çerçevesidir. Sertifika almak (SSO, CSO, DSD) elbette önemlidir; ancak gerçek değer, bu sertifikanın günlük disipline dönüşmesindedir.
Her gemiadamı; kendi gemisinin güvenlik mimarisine duyarlı, şüpheli durumları rapor edebilen, restricted area’ya yetkisiz girişi önleyen bir profesyoneldir. Tek tek mürettebat üyelerinin disiplini, geminin ISPS performansını belirler.
Turgut Reis Denizcilik Eğitim Kurumu olarak ISPS müfredatını SSO, CSO, Birleştirilmiş SSO+CSO, Gemi Güvenlik Görevleri ve 5 Temel STCW programlarımızla kapsıyoruz. Sahaya gönderdiğimiz her profesyonelin ISPS bilincini canlı tutmasına özen gösteriyoruz.