SEA Nedir? Yasal Çerçeve
SEA (Seafarer Employment Agreement), gemiadamı ile armatör veya işveren arasında imzalanan resmi iş sözleşmesidir. MLC 2006 Bölüm 2.1 kapsamında her gemiadamı için zorunludur. Sözleşmenin:
· Yazılı olarak düzenlenmesi gerekir.
· Hem gemiadamı hem işveren tarafından imzalanması gerekir.
· Gemiadamına bir imzalı orijinal nüsha verilmesi gerekir.
· Bayrak devletinin dilinde ve (gerekiyorsa) İngilizce olarak hazırlanması gerekir.
· Sözleşme süresi boyunca gemide bulundurulması gerekir.
Sözleşmesi olmayan veya kopyası bulundurulmayan gemiadamı; PSC denetiminde armatöre problem yaratır.
Sözleşmede Olması Gereken 14 Madde
MLC 2006 Standart A2.1 uyarınca sözleşmede mutlaka bulunması gereken kalemler:
· 1. Gemiadamının tam adı, doğum tarihi, doğum yeri.
· 2. İşverenin tam adı ve adresi.
· 3. Sözleşmenin yapıldığı yer ve tarih.
· 4. Gemiadamının çalışacağı pozisyon (görev tanımı).
· 5. Maaş veya yöntem (saat başı, gün başı, sözleşme bazlı).
· 6. Yıllık ücretli izin hakkı.
· 7. Sözleşmenin sona erme koşulları (süre tamamlandığında, fesih nedenleri).
· 8. Gemiadamına armatör tarafından sağlanan sağlık ve sosyal güvenlik koruması.
· 9. Gemiadamının repatriation (eve dönüş) hakları.
· 10. İşverenin tabi olduğu kollektif iş sözleşmesi (varsa).
· 11. Mürettebatın çalışma ve dinlenme süreleri.
· 12. Pozisyondan kaynaklanan ek menfaatler (food, accommodation).
· 13. İşverenin imzası ve mührü.
· 14. Gemiadamının imzası.
Bu maddelerden herhangi biri eksik olan sözleşme MLC 2006’ya uygun değildir ve imzalamadan önce eksiklik tamamlatılmalıdır.
Maaş Bölümü: Şeffaflık ve Detay
Maaş bölümü en çok şüpheyle yaklaşılması gereken kısımdır. Aşağıdaki kalemler net olarak yazılı olmalı:
· Aylık brüt sözleşme ücreti (USD/EUR/TL ne ise para birimi açıkça belirtilmeli).
· Overtime ücreti: Günde X saat üzeri çalışma için saat başı ne kadar ödenecek?
· Vardiya ek ücretleri: Pazar/tatil çalışmaları için ek ödeme var mı?
· Sözleşme tamamlama ikramiyesi (completion bonus): Sözleşmeyi tam tamamlayan personele yıl sonu prim verilir mi?
· Performans primi: Yıllık performans değerlendirmesi sonucu prim varsa, kriterleri.
· Ödeme yöntemi: Banka transferi mi, gemide elden mi? Hangi tarihte ödenir?
· Yıllık izin ücreti: İzin günleri ücretleri sözleşme bitiminde toplu olarak mı, aylık mı yansıtılıyor?
Tuzak: Bazı sözleşmelerde maaş “consolidated” (birleşik) olarak yazılır ve mesai, ek ödeme gibi kalemler bu tek rakama dahil edildi denir. Bu yaklaşım MLC açısından tartışmalıdır; tüm mesai için ayrı kalem belirtilmesi tercih edilmelidir.
Çalışma ve Dinlenme Süreleri
MLC 2006 uyarınca:
· Maksimum çalışma süresi: 24 saatte 14 saat veya 7 günde 72 saat.
· Minimum dinlenme süresi: 24 saatte 10 saat veya 7 günde 77 saat.
· Dinlenme iki bölümden fazla parçalanmamalı; her bir bölüm en az 6 saat olmalı.
Sözleşmenizde bu rakamların altına yazılmış kötü standartlar varsa sözleşme MLC ihlali olur. İmza atmayın.
Pratik gerçek: pek çok armatör 12 saatlik çalışma günleri uygular. MLC 14 saat üst sınırını yıllarca üzerinde olmamak şartıyla uygulamak yasaldır; ancak rutin olarak 14 saat çalışılırsa bu yorgunluk yönetimi ihlalidir.
Repatriation: Eve Dönüş Hakları
Repatriation; gemiadamının sözleşme sonunda veya belirli koşullarda evine dönüş hakkıdır. Sözleşmede şu detaylar net olmalı:
· Sözleşme tamamlandığında eve dönüş ulaşımını kim öder? (uçak, vize, transfer)
· Hangi limana repatriation hakkınız var? (genelde Türkiye, ana havalimanı)
· Sözleşme erken sonlanırsa repatriation hâlâ ödeniyor mu?
· Hastalık nedeniyle eve döndürülürken bedeli kim öder?
· Maximum sözleşme süresi (12 ay üzeri olmamalı, MLC standardıdır).
Tuzak: Bazı sözleşmelerde karşınıza çıkan "Sözleşmenin %75’ini bitirmezsen eve dönüş biletin ödenmez" maddesi tamamen hukuksuzdur ve sizi yanıltmasın.
Pek çok modern ciddi armatör sözleşmenin tek taraflı feshinde bile mürettebatı eve gönderir; bu armatörün etik kalitesinin göstergesidir.
Sağlık ve Sosyal Güvenlik
MLC 2006 kapsamında her armatör mürettebatına sağlık koruması sağlamak zorundadır. Sözleşmede:
· Tıbbi muayene: Gemiye çıkmadan önceki sağlık raporu masrafı kim öder? (Standart olarak armatör.)
· Gemideki tıbbi bakım: Gemide ücretsiz, sınırlı ilaçlar gemi eczanesinden sağlanır.
· Ciddi hastalık durumunda: Hastane, ameliyat, tedavi ücretleri için armatör sigortası kapsamı.
· P&I (Protection and Indemnity) sigortası: Yaralanma ve ölüm tazminatları için kapsam.
· SGK (sosyal güvenlik): Türk bayraklı gemilerde SGK bağlılığı; yabancı bayraklarda ülke sosyal güvenlik sistemine kayıt.
· Mürettebat hayat sigortası: Ölüm/sürekli sakatlık durumlarında ailenize ödenecek tazminat.
Bu kalemler yetersizse, gemide yaşanan ciddi bir kazada kendi cebinizden karşılaşmak zorunda kalabilirsiniz.
Erken Sözleşme Feshi: İki Yönlü Maddeler
Sözleşmenin tek taraflı sona ermesi senaryoları en gergin maddelerdir.
Mürettebat Tarafından Fesih
· Ailevi bir acil durumda (vefat veya ağır hastalık) sözleşmemi bitirip eve dönebilir miyim?
· İstifa etmek veya ayrılmak istediğimi kaç gün önceden haber vermeliyim?
· Erken dönmem gerektiğinde uçak bileti masraflarımı şirket mi karşılar?
Armatör Tarafından Fesih
· Hangi disiplin ihlalleri sözleşme feshini doğurur?
· Disiplin sürecinin adımları nelerdir?
· Fesih kararı kimdedir (Master, ofis CSO/HR)?
· Fesih halinde repatriation ödemesi (genelde armatör öder, ancak istisnalar olabilir).
· Maaş kesintileri ne ölçüde uygulanır?
Tuzak: Bazı sözleşmelerde “Master’ın takdirine bağlı fesih” ifadesi olur. Bu çok geniş bir yetki tanımıdır; mümkünse spesifik fesih nedenleri talep edin.
Sözleşmeyi Kim İmzalar?
Sözleşmenin imza yapısı:
· Gemiadamı: Sizsiniz.
· İşveren: Genelde armatör veya armatörün yetki verdiği yönetim şirketi.
· Crew agent: Genelde şahit olarak imzalar; işveren değildir.
Önemli: Crew agent’ı işveren olarak gösteren sözleşmeden uzak durun. Bu modelde sorumluluk armatör değil, crew agent’a olur ve hak kayıplarında zorluklar yaşanır.
Sözleşmenin Dili
Sözleşme genelde İngilizce düzenlenir; Türk denizci için Türkçe çevirisi de verilmelidir. Hukuki belirsizlik durumlarında:
· Hangi dilin esas alınacağı sözleşmede belirtilmeli (genelde İngilizce).
· Anlamadığınız hukuki ifadeler için crew agent’a sorun.
· Önemli sözleşmelerde deniz hukuku uzmanı bir avukatla görüşmek önemlidir.
Beyaz Liste vs. Kara Liste Bayrakları
Geminin bayrak devleti, sözleşme uygulamasını doğrudan etkiler:
Saygın Bayraklar (Beyaz Liste)
· Türkiye, Yunanistan, Norveç, Singapur, Birleşik Krallık, Marshall Islands, Liberya, Malta, Cayman Adaları, Bahamalar.
· Bu bayraklar PSC denetimlerinde nadir bulgu alır.
· MLC denetimleri sıkı; sözleşme ihlalleri hızla raporlanır.
· Hak ihlali durumlarında bayrak devleti müdahale eder.
Riskli Bayraklar (Kara Liste / Gri Liste)
· Bazı küçük ada devletleri ve Pasifik bayrakları.
· PSC denetimlerinde bulgu oranı yüksek.
· MLC denetimleri zayıf; armatör ihlalleri sürebilir.
· Hak ihlali durumunda destek alacağınız mekanizma kısıtlıdır.
Sözleşme imzalarken geminin bayrak devleti sicili önemlidir; Paris MoU ve Tokyo MoU Beyaz Listesini doğrulayın.
Sıkça Karşılaşılan 7 Tuzak
Tuzak 1: Sözleşme Süresi Belirsiz
“6 +/- 1 ay” ifadesi standarttır ve normaldir. Ancak “Master’ın takdirine bağlı uzatılır” veya “armatör ihtiyacı olduğunda 12 aya kadar uzatılır” ifadelerine dikkat edin. MLC maksimum 11 ay üst sınır koyar.
Tuzak 2: Maaş “Çalıştığınız Saat Karşılığı”
Aylık brüt maaş + ayrı mesai ödemesi yerine, sadece saat başı ücret tanımı tehlikelidir. Çalışmadığınız günler maaş alamayabilirsiniz.
Tuzak 3: Crew Agent Komisyonu Gizli
“Net maaş 1.500 USD” ifadesi var ama brüt 1.800 USD ve %15 komisyon kesiliyor. Net-brüt ayrımı net olmalı.
Tuzak 4: Repatriation Şartlı
“Sözleşmenizin %80’ini tamamlarsanız uçağınız ödenir” gibi şartlar MLC ihlalidir.
Tuzak 5: Disiplin Maddesi Çok Geniş
“Master’ın yargısına bağlı fesih” gibi geniş ifadeler, sözleşmenin tek taraflı feshini kolaylaştırır. Spesifik fesih nedenleri talep edin.
Tuzak 6: Sigorta Kapsamı Belirsiz
P&I sigortası kapsamı sözleşmede sadece “sigortalanır” diye geçer. Hangi durumlarda hangi tutar ödendiği yazılı olmalı.
Tuzak 7: Para Birimi Oynaklığı
TL bazlı sözleşme gemiadamı için risklidir; USD/EUR cinsi sözleşme tercih edilmeli. TL’ye dönüşüm hangi kurla yapılacağı belirtilmeli.
Sözleşmeyi Saklayın
Sözleşmenin imzalı bir nüshası size verilmek zorundadır. Bu nüshayı:
· Dijital olarak taratıp e-postanıza ve buluta yedekleyin.
· Aile üyenize bir kopya gönderin (acil durum referansı).
· Crew agent ile imzalı versiyonun aynı olduğunu doğrulayın.
· Gemide saklanması için bir kopya bulundurun.
Sözleşme uyuşmazlıklarında imzalı orijinal nüsha hayati önemdedir.
MLC 2006 Şikayet Mekanizması
Sözleşme ihlali yaşadığınızda başvurabileceğiniz mekanizmalar:
· On-board complaint procedure: Gemideki yazılı şikayet sistemi.
· Bayrak devleti otoritesi: Doğrudan bayrak devletine yazılı şikayet.
· Liman devleti PSC: Yanaşılan limanın PSC ofisine başvuru.
· ITF (International Transport Workers’ Federation): Sektör sendikası.
· MLC inspector: Klas kuruluşunda görevli MLC denetçisi.
· Gemiadamı sendikaları: Türkiye’de DSF (Türkiye Denizciler Sendikası).
Bu mekanizmaların çalışabilmesi için sözleşmeyi imzalı olarak elinizde tutmak şarttır.
Sonuç: Bilinçli İmza, Güvenli Sözleşme
Sözleşme, denizcilik kariyerinizin sözlü vaatlerden çıkıp yazılı taahhütlere dönüştüğü andır. Burada gözden kaçırdığınız her madde; sonraki 6 ayın hayatınızı, gelirinizi ve haklarınızı doğrudan etkiler. Acele etmeyin. Sözleşmeyi okumanız 1 saat sürer; imzaladıktan sonra uyandığınızda ihlalleri telafi etmek aylar sürer.
MLC 2006 size güçlü haklar tanır; ancak bu hakları gerçek hayatta uygulayabilmek için ne istediğinizi bilmeniz ve sözleşmenizin bu hakları içerdiğinden emin olmanız gerekir. Anlamadığınız maddeler için crew agent’a, kıdemli denizcilere ve gerekiyorsa deniz hukuku uzmanı avukata danışın.
Turgut Reis Denizcilik Eğitim Kurumu olarak; mezunlarımıza sözleşme okuma rehberi ve danışmanlık desteği sunuyoruz. İlk gemi sözleşmenizi güvenle imzalamak için yanınızdayız.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; bireysel sözleşme değerlendirmesi için deniz hukuku uzmanı avukat veya MLC sertifikalı uzmandan destek alın. MLC 2006 metni bayrak devletine göre uyarlanabilir.